శివుడు కేవలం లింగరూపంలోనే కాదు, భక్తులను కాపాడేందుకు ఎన్నో అరుదైన అవతారాల్లో కూడా దర్శనమిచ్చాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.
దక్ష యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసిన ఉగ్రరూపం వీరభద్ర అవతారం. ఎలాంటి అహంకారం, అజ్ఞానం, అన్యాయం శివశక్తి ముందు నిలవలేవని ఈ రూపం చెప్తుంది.
కాలాన్ని, భయాన్ని, దురహంకారాన్ని అదుపులో పెట్టే శివుడి భయానకరూపంగా భైరవ అవతారం ప్రసిద్ధి. ఎందుకంటే, కాపాడేవాడూ, శిక్షించేవాడూ రెండూ ఆయనే.
తపస్సు, జ్ఞానం, గ్రహబాధల విముక్తితో ముడిపడి ఉంది పిప్లాద అవతారం. శివుడు ఋషిరూపంలోనూ మార్గదర్శకుడవుతాడనే భావన దీనిలో దాగి ఉంది.
శివుడి కోపం, నియమశిక్షణ, ఋషితేజస్సుకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది దుర్వాస మహర్షి రూపం. భక్తిలో వినయం ఎంత ముఖ్యమో ఈ రూపం తెలియ చేస్తుంది.
నంది కేవలం వాహనం మాత్రమే కాదు, కొన్ని సంప్రదాయాల్లో శివుడి అవతారస్వరూపంగా కూడా భావిస్తారు. భక్తి, నిబద్ధత, సేవాభావానికి ఇది చిహ్నం.
శరభ అవతారం ఉగ్రశక్తిని అదుపు చేసే మరింత మహాశక్తిరూపంగా చెప్పబడుతుంది. శివుడు సమతుల్యత కోసం ఏ రూపమైనా ధరించగలడనే సందేశం ఇందులో దాగి ఉంది.
గృహపతి అవతారం ద్వారా శివుడు భక్తుని ఇంటి, దిక్కుల, జీవన రక్షకుడిగా నిలుస్తాడని కథలు చెబుతాయి. విశ్వాసానికి దైవ కవచం లభిస్తుందని భావన.
యతినాథ అవతారం త్యాగం, వైరాగ్యం, యోగశక్తి యొక్క ప్రతీక. శివుడు రాజాధిరాజు మాత్రమే కాదు, పరమయోగి కూడా అన్న సత్యం ఇందులో కనిపిస్తుంది.
కిరాత రూపంలో శివుడు అర్జునుడిని పరీక్షించాడని కథ ప్రసిద్ధి. నిజమైన శక్తి ఆయుధాల్లో కాదు, అర్హతలోనూ వినయంలోనూ ఉంటుందని ఈ రూపం చెప్తుంది.
హనుమంతుడిని కూడా కొన్ని భక్తి సంప్రదాయాలు శివాంశ కలిగిన అవతారంగా చూస్తాయి. అంటే శివత్వం ధైర్యం, సేవ, భక్తి రూపాల్లో వ్యక్తమవుతుందనే అర్థం.